Odbieramy telefon i mówimy „halo”, choć nikt nas tego formalnie nie uczył. Amerykański autor James Gleick w książce „The Telephone: A New History” przekonuje, że zwyczaje, spory o kontrolę nad technologią i poczucie przyspieszenia, które znamy z internetu, pojawiły się już w epoce pierwszych aparatów.
Powitanie, które wymyślili użytkownicy
Według Gleicka samo słowo „hello” wcale nie było powszechne, zanim pojawił się telefon. Alexander Graham Bell i jego asystent Tom Watson podczas pierwszych rozmów po otwartej linii zawołali jeszcze „ahoy”, jak marynarze na statku. Po kilku latach wszyscy mówili już „hello”. Podobne powitania działają dziś w wielu krajach, nie tylko anglojęzycznych.
Autor widzi w tym ważną lekcję. Telefon rozprzestrzeniał się błyskawicznie i nie dało się narzucić sposobu korzystania z niego. Jak ujął to Gleick: „Użytkownicy zdecydowali, co będą robić, i sami wymyślili zasady”. Dotyczy to także savoir-vivre’u telefonicznego.
Bell nie był jedynym wynalazcą
Popularna opowieść o Bellu jest zdaniem autora tylko częściowo prawdziwa. Działający aparat zbudował wcześniej, 10–20 lat przed Bellem, Niemiec Philipp Reis. W Stanach Zjednoczonych toczyła się też brzydka walka patentowa, a sam Bell miał słabszą wiedzę o elektryczności niż część rywali.
Gleick uważa jednak, że Bell zasługuje na wielkie uznanie za wizję. Wyobraził sobie telefon w każdym domu, przewody biegnące do centrali i możliwość połączenia z każdym w okolicy. Taki świat rzeczywiście powstał. Pierwszy działający egzemplarz pokazano w 1876 roku na wystawie światowej w Filadelfii. Aparaty sprzedawano najpierw pojedynczo z warsztatu w Bostonie, a około 1880 roku telefony były już w domach w większości amerykańskich miast.
Przyspieszenie, chaos i monopol
Telefon zmienił poczucie czasu. Wcześniej tempo biznesu wyznaczało pisanie, wysyłanie i doręczanie listów. Teraz wszystko działo się od ręki, a ludzie opisywali siebie jako „nowy rodzaj stworzenia”. Gleick widzi w tym zapowiedź dzisiejszego życia online i nazywa telefon przodkiem współczesnych technologii.
Początki sieci telefonicznej były przy tym chaotyczne. Wynalazca stracił zainteresowanie, wspólnik musiał ustąpić inwestorom, ci z kolei jeszcze potężniejszym graczom, a lokalni urzędnicy chcieli zarabiać. Do tego doszły korupcja i spór o własność intelektualną. Autor porównuje to do pierwszych lat internetu, gdy wydawało się, że każdy może korzystać z sieci po swojemu.
Podobnie, jego zdaniem, jest dziś ze sztuczną inteligencją. Kontrolują ją głównie nieliczne duże firmy, które są monopolistami albo do tego dążą. W USA system Bella był monopolem przez prawie 100 lat, a każdy aparat w kraju był przez niego wyprodukowany i wydzierżawiony. Gleick zaznacza, że z tej historii można wyciągnąć różne wnioski. Właściciele firm uznają monopol za wygodny, ale użytkownicy mogą wyciągnąć wniosek przeciwny: cenić te cechy technologii, które pozwalają zachować kontrolę.
Co to oznacza dla czytelnika w Polsce
Książka dotyczy głównie historii amerykańskiej, więc nie wszystkie wątki da się przenieść na nasz grunt. Mechanizm jest jednak znajomy także u nas: nowa technologia wchodzi do życia szybciej, niż powstają przepisy i zasady dobrego tonu. Dziś widać to przy komunikatorach, powiadomieniach czy rozmowach głosowych nagrywanych przez aplikacje. Warto pamiętać, że o zwyczajach decydujemy w dużej mierze sami.
Spór o rolę dużych firm technologicznych i o AI toczy się również w Europie, także w Unii Europejskiej, do której należy Polska. Historia telefonu nie daje gotowych odpowiedzi, ale przypomina, że koncentracja władzy nad technologią nie jest nowym zjawiskiem. Gleick zachęca, by projektować własną „etykietę” i używać narzędzi tak, by wzmacniały użytkowników.
Autor tłumaczy, że napisał książkę, bo telefon był kiedyś czymś zwyczajnym, wręcz nudnym, a potem stał się przestarzały. Zmienił jednak nasze życie w sposób, którego dziś prawie nie zauważamy. To jego zdaniem opowieść o potrzebie bycia w kontakcie z innymi.
Źródło: NPR – „Hello? James Gleick’s new book compares the history of the telephone to the modern era”
